राजगड/पुणे : विलास धोंगडे
भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामाची कथा लिहिताना फक्त शहरे, किल्ले किंवा राजकीय नेते यांच्यापलीकडेही एक धगधगता इतिहास आहे—तो म्हणजे आदिवासींची स्वाभिमानासाठीची क्रांती. या क्रांतीला दिशा देणारे, जंगलाच्या छातीतून उठून ब्रिटीश साम्राज्याला थेट भिडणारे जाज्वल्य नाव म्हणजे धरती आबा बिरसा मुंडा. १५ नोव्हेंबर हा त्यांचा जन्मदिन; आजही हा दिवस आदिवासी समाजात ‘बिरसा मुंडा जयंती’ म्हणून क्रांतीचा पुकारा जागा करतो.
झारखंड प्रदेशातील उलगुलान—एक मोठे बंड—याच्या केंद्रस्थानी असलेले बिरसा मुंडा केवळ एक योद्धा नव्हते, तर सामाजिक सुधारणांचे वाहक, शोषित आदिवासींचे प्रवक्ते आणि सांस्कृतिक आत्मसन्मानाचे प्रतीक होते. दडपशाही, बळजबरी, जमीन हिसकावणे आणि कररूपी अत्याचार याविरुद्ध त्यांनी उभी केलेली लढाई आज भारतीय आदिवासी चळवळींची मेरुदंड मानली जाते.
१८९५ ते १९०० दरम्यानचा उलगुलान हा फक्त बंड नव्हता; तो आदिवासी समाजाच्या हजारो वर्षांच्या परंपरा, हक्क आणि जमिनीच्या संरक्षणाचा घोष होता. “निज जमीन, निज हक्क” हा संदेश देत बिरसांनी झारखंडच्या डोंगर-दऱ्यांतून उठवलेली क्रांती इतकी प्रभावी होती की ब्रिटीश प्रशासन थरथर कापू लागले.
बिरसा मुंडांनी आदिवासींना आत्मविश्वास दिला, त्यांना आपल्या ‘मुण्डा राज’ या स्वराज्याच्या कल्पनेशी जोडले आणि स्वातंत्र्याच्या बीजांची पेरणी केली. त्यांचे विचार आजही अनेक आदिवासी आंदोलनांचे आधारस्तंभ आहेत.
सामाजिक कुप्रथा, मद्यपान, धार्मिक दडपशाही, जमीन छिनवणे—या सर्वांविरुद्ध त्यांनी उघडपणे आवाज उठवला. त्यांच्या नेतृत्वाखाली शेकडो आदिवासी एकत्र आले आणि साम्राज्याच्या विरुद्ध उभे राहिले.
वयाच्या अवघ्या २५व्या वर्षी तुरुंगात त्यांचा संशयास्पद मृत्यू झाला. पण त्यांची क्रांती थांबली नाही. त्यांच्या बलिदानानंतर आदिवासी समाजासाठी स्वतंत्र ओळख मिळावी यासाठीचा लढा अधिक तीव्र झाला. आज झारखंड राज्याच्या निर्मितीपासून ते विविध जंगल हक्क कायद्यांपर्यंत—बिरसांचे विचार आणि धगधगता संघर्ष यांची सावली भारतीय संसदेतही जाणवते.
आजच्या युगातही आदिवासी भागात जमीन, वनहक्क, विस्थापन, रोजगार आणि शिक्षण या मुद्द्यांवर चर्चा सुरू असताना बिरसा मुंडांचे विचार पुन्हा अधोरेखित होतात. सरकारकडून विकासाच्या मोहीमा राबविल्या जात असताना आदिवासी नेतृत्वाकडून त्यांच्या परंपरा, संस्कृती आणि भूमीशी असलेल्या नाळीचे महत्त्व जपण्याची जाणिव पुढे येत आहे.
बिरसा मुंडांचे जीवन हे आदिवासींच्या संघर्षाचे धीरगंभीर प्रतीक
त्यांनी दाखवून दिले की स्वातंत्र्य फक्त हातात बंदूक घेऊन मिळत नाही; तर ते मिळते आत्मसन्मानाने, संघटनेने आणि अविरत लढण्याच्या जिद्दीतून.
आज बिरसा मुंडा जयंतीनिमित्त सर्वत्र कार्यक्रम, रॅली, सांस्कृतिक उपक्रम, शिक्षण आणि जनजागृती मोहीमा आयोजित केल्या जात आहेत. आदिवासींच्या हक्कांसाठी झटणाऱ्या तरुणाईला प्रेरणा देणारे बिरसा मुंडांचे व्यक्तिमत्त्व आजही तितकेच ताजे आहे.
देशभरातील आदिवासी समाज त्यांना अभंग श्रद्धांजली वाहतो.
आदिवासींच्या आत्मसन्मानाची क्रांती ज्यांनी प्रज्वलित केली—तेच धरती आबा बिरसा मुंडा.
